17 września – Dzień Sybiraka i 79. rocznica agresji sowieckiej na Polskę

17.09.2018
5 minut

17 września wojska sowieckie bez wypowiedzenia wojny wkroczyły do Polski, rozpoczynając najkrwawszy, czwarty zabór.

Kolumny piechoty sowieckiej wkraczające do Polski, 17.09.1939
Kolumny piechoty sowieckiej wkraczające do Polski, 17.09.1939

Postanowienia paktu Ribbentrop-Mołotow

Najnowsze badania historyczne pokazują w nowym świetle okoliczności realizacji tajnego protokołu do niemiecko-sowieckiego paktu Ribbentrop-Mołotow z 23 sierpnia 1939 r., zobowiązującego ZSSR do zbrojnego wkroczenia na tereny II RP po agresji III Rzeszy.

Po układzie monachijskim w październiku 1938 r., który przypieczętował zgodę Zachodu na rozbiór Czechosłowacji – Moskwa kanałami dyplomatycznymi zapowiedziała Francji „czwarty rozbiór Polski”. W kwietniu 1939 r. sztaby Francji i Wielkiej Brytanii przewidywały, że przyszły kształt Polski nie będzie zależał od przebiegu wojny, lecz od powojennych ustaleń.

Agresja ZSRR na Polskę

Niemcy po 1 września wielokrotnie domagali się od Stalina rozpoczęcia działań wojennych. Zdecydował o tym dopiero po konferencji francusko-brytyjskiej 12 września, na której sojusznicy Rzeczpospolitej zrezygnowali z uderzenia na III Rzeszę i pomocy Warszawie. A także po podpisaniu 16 września rozejmu przerywającego na Wschodzie wojnę z Japonią.

Rosjanie, napadając na Polskę, złamali postanowienia układu ryskiego z 1921 roku, a także paktu o nieagresji z 1932 r. Powołali się na ucieczkę rządu RP, co było propagandowym kłamstwem, opuścił bowiem granice państwa dopiero po agresji ZSSR. Na Polskę ruszyło 620 tysięcy sowieckich żołnierzy, 4,7 tysięcy czołgów i ponad 3 tysiące samolotów. Sowieccy oficerowie i komisarze wzywali żołnierzy i ludność cywilną do zbrodni na „polskich panach”. Wraz z wojskiem posuwały się oddziały NKWD, dokonujące aresztowań i rozstrzeliwań Polaków, które przerodziły się w masowe represje.

Konsekwencją agresji sowieckiej jest utrata Kresów wraz ze Lwowem i Wilnem, czyli dzisiejsza wschodnia granica na Bugu, zbrodnia katyńska oraz zsyłka setek tysięcy Polaków na Syberię i do Kazachstanu.

Sejm ustanowił 17 września Dniem Sybiraka

W 2013 r. Sejm RP ustanowił 17 września Dniem Sybiraka. Tego dnia Sybiracy spotykają się przed pomnikiem Golgoty Wschodu na gdańskim Cmentarzu Łostowickim, a następnie w Szymbarku na Kaszubach w Centrum Edukacji i Promocji Regionu. Można tam zobaczyć Dom Sybiraka przywieziony z Syberii, pociąg, którym wywożono Polaków na zsyłkę i repliki łagrów. W kościele im. św. Rafała Kalinowskiego znajdują się pamiątki podarowane przez Sybiraków. Zjazd przyciąga co roku 5 tysięcy osób.

Narodowe Centrum Kultury poleca wydawnictwa poświęcone tematyce związanej z Dniem Sybiraka

Rodzina Rudawców została wygnana z grodnieńskiego domu 13 kwietnia 1940 roku. Ich tułaczka prowadziła przez wiele kazachskich miejsc pracy przymusowej. W każdym z nich poetka Anna Rudawcowa starała się organizować spotkania wśród polskich wygnańców, podtrzymujące w nich ducha i wiarę w powrót do ojczyzny. Swoje doświadczenia z zsyłki przekuła w poezje, które znalazły się w tomiku Wiersze z Sybiru. Natomiast jej dzieci – Bohdan Rudawiec i Halina Łupinowicz – spisali swoje doświadczenia z dzieciństwa, które minęło na sybirskim wygnaniu.

Zarówno Wiersze z Sybiru Anny Rudawcowej, jak i wspomnienia z wygnania jej dzieci – Rzuceni w stepy Kazachstanu – można znaleźć w naszej księgarni internetowej.

Dla Bronisława Czepczaka-Góreckiego, podobnie jak Rudawcowie zesłanego wiosną 1940 roku, wygnanie była czasem przedwczesnego wchodzenia w dorosłość. Ciężkie warunki nie pozbawiły go hartu ducha i ciekawości świata. W swoich wspomnieniach pt. Na szachownicy losu. Wspomnienie skoczka, które mają wartość wręcz etnograficzną, zawarł wiele cennych informacji dotyczących zwyczajów i codziennego życia Kazachów oraz polskich zesłańców, a całość dodatkowo wzbogacił o akwarele i szkice swojego autorstwa.